ÚRSKURÐUR

Ár 2023, föstudaginn 24. mars, kvað málskotsnefnd Menntasjóðs námsmanna upp svohljóðandi úrskurð í málinu nr. M-3/2023:

Kæruefni

Með kæru dagsettri 10. janúar 2023 sem barst málskotsnefnd Menntasjóðs sama dag kærði kærandi, ákvörðun stjórnar Menntasjóðs námsmanna (hér eftir Menntasjóður) frá 1. nóvember 2022 þar sem hafnað var beiðni hans um undanþágu frá umsóknarfresti vegna umsóknar um námslán á haustmisseri 2022. Stjórn Menntasjóðs var tilkynnt um kæruna með bréfi dagsettu 17. sama mánaðar og gefinn kostur á að tjá sig um hana. Var afrit bréfsins sent kæranda sama dag. Athugasemdir stjórnar Menntasjóðs bárust í bréfi dagsettu 1. mars 2023. Var afrit þess sent kæranda með tölvupóst sama dag og var kæranda gefinn frestur til 20. mars til að koma að frekari sjónarmiðum. Athugasemdir kæranda bárust 19. mars 2023 og voru þær framsendar Menntasjóði 20. sama mánaðar. Menntasjóður sendi viðbótarathugasemdir dagsettar sama dag og voru þær framsendar kæranda 21. mars 2023. Kærandi upplýsti þann sama dag að hann hygðist ekki senda frekari athugasemdir eða rökstuðning.

Málsatvik og ágreiningsefni

Umsóknarfrestur til að sækja um námslán vegna haustannar 2022 var til 17. október 2022. Kærandi sem stefnir að því að ljúka meistaranámi vorið 2023 sótti of seint um námslán haustið 2022 sökum mistaka. Þann 1. nóvember 2022 sendi kærandi tölvupóst til Menntasjóðs þar sem hann óskaði eftir heimild til að sækja um námslán eftir að fresturinn var runninn út. Lagði kærandi áherslu á að hann væri einstæður faðir sem sæi alfarið um framfærslu barns síns. Með ákvörðun stjórnar 10. nóvember 2022 var kæranda synjað um undanþágu frá umsóknarfresti með vísan til skýrra reglna sjóðsins um umsóknarfresti. Kærandi óskaði eftir endurupptöku málsins 21. nóvember 2022. Menntasjóður svaraði erindi kæranda með tölvupósti 21. nóvember 2022 og tilkynnti honum að stjórn sjóðsins myndi ekki taka beiðni hans til meðferðar þar sem engar nýja upplýsingar hefðu borist. Var kæranda leiðbeint um kæruheimild til málskotsnefndar.

Sjónarmið kæranda

Í kærunni lýsir kærandi samskiptum sínum við stjórn Menntasjóðs og ákvörðun í málinu. Það veki athygli hans að hvergi sé minnst á að hann hafi barn á framfæri og sé einn um að framfæra það. Hafi hann gengið í gegnum miklar fjárhagslegar þrengingar sökum þess að hann hafi ekki fengið námslán. Barnaverndarnefnd í sveitarfélagi kæranda hafi séð sig knúna til að gera meðferðaráætlun samkvæmt 23. gr. barnaverndarlaga. Þá hafi kærandi einnig þurft að leita á náðir Mæðrastyrksnefndar til að eiga fyrir mat. Kærandi hafi sótt um framfærslu hjá sveitarfélaginu en fengið synjun þar sem hann væri í lánshæfu námi.

Kærandir bendir á 76. gr. stjórnarskrárinnar og vísar einnig til 1. og 29. gr. laga nr. 60/2020 um Menntasjóð þar sem sérstaklega komi fram að sjóðurinn sé félagslegur jöfnunarsjóður. Með hinum nýju lögum um námslán hafi Alþingi lagt meiri áherslu á félagsleg sjónarmið og séu auknar kvaðir á Menntasjóð um að gera samninga um námslán við námsmenn miðað við eldri lög um Lánasjóð íslenskra námsmanna nr. 21/1992.

Kærandi bendir á að ávallt skuli það sem barni er fyrir bestu vera í forgangi þegar félagsmálastofnanir á vegum hins opinbera eða einkaaðila, dómstólar, stjórnvöld eða löggjafastofnanir geri ráðstafanir er varði börn, sbr. 1. mgr. 3. gr. samnings Sameinuðu Þjóðanna um réttindi barnsins. Einnig vísar kærandi til meginreglunnar um að það sem barni sé fyrir bestu skuli hafa forgang þegar teknar séu ákvarðanir um málefni þess, sbr. 2. mgr. 1. gr. barnalaga nr. 76/2013. Reglan sé einnig lögfest í 1. mgr. 4. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Regluna sé einnig að finna í 1. mgr. 3. gr. barnasáttmálans, sbr. og 1. mgr. 18. gr., 1. mgr. 20. gr., 1. mgr. 21. gr., 37. gr. og 41. gr. barnasáttmálans.

Jafnframt vísar kærandi til þess að Barnaréttarnefnd Sameinuðu Þjóðanna fylgist með framkvæmd barnasáttmálans og gefi út almenn tilmæli um túlkun hans.

Kærandi vísar til þess að með 1. málslið, 1. mgr. 11. gr. laga um Menntasjóð sé kveðið á um að námsmaður skuli sækja um námslán innan umsóknarfrests sem skuli kveðið á um í úthlutunarreglum. Í greinargerð með frumvarpi sé lítið meira sagt um frestinn en hann sagður koma til viðbótar við samsvarandi lagagrein í eldri lögum. Í því samhengi bendir kærandi á að hann muni endurgreiða námslán sín í samræmi við ákvæði eldri laga um LÍN. Þá vísar kærandi til lögskýringagagna með nýjum lögum um Menntasjóð og veltir fyrir sér hvernig niðurstaða stjórnar standist skoðun með vísan til þeirra.

Kærandi bendir á að stjórnvaldsákvörðun skuli byggja á málefnalegum sjónarmiðum. Málefnaleg sjónarmið verði að byggja á öllum réttarheimildum sem þýðingu hafi í viðkomandi máli, s.s. lögskýringargögnum og viðurkenndum lögskýringarsjónarmiðum. Vísar kærandi til markmiðs laga um Menntasjóð sem komi fram í 1. gr. um að tryggja þeim sem falli undir þau tækifæri til náms án tillits til efnahags og stöðu að öðru leyti með því að veita námsönnum fjárhagslega aðstoð í formi námslána og styrkja. M.a. sé markmið laganna að sporna við því að námsmenn ílengist að óþörfu í námi. Sú ráðstöfun stjórnar að synja kæranda um námslán geti hæglega valdið því að hann þurfi að hætta námi og fara á vinnumarkað til að geta framfært sig og barn sitt. Hafi kærandi frestað brautskráningu sinni frá maí til október 2023 vegna synjunar sjóðsins. Kærandi vísar að lokum til þess að stjórnvaldi beri að líta til svokallaðra skyldubundinna sjónarmiða en þ. á m. séu þau sjónarmið sem séu til þess fallin að ná markmiði þeirra laga sem undir séu í máli og ákvörðun byggi á.

Í athugasemdum kæranda andmælir hann þeim röksemdum Menntasjóðs að ekki séu efni til að víkja frá skýrum ákvæðum úthlutunarreglnanna um umsóknarfresti. Bendir kærandi á að skýringarreglan um að skýra beri landsrétt í samræmi við þjóðarrétt sé ekki síður skýr, einkum til að styrkja og auka vernd einstaklinga. Sé þetta staðfest í dómaframkvæmd hér á landi, sbr. H 1990:2 þar sem horfið hafi verið frá fyrri fordæmum í ljósi breyttra aðstæðna.   Kærandi mótmælir þeirri fullyrðingu Menntasjóðs að ákvæði barnasáttmálans um að það sé barni fyrir bestu skuli hafa forgang snúi fyrst og fremst að forsjáraðilum en ekki stofnunum og vísar um það til 1. mgr. 3. gr. I. hluta fylgiskjals laga nr. 19/2013 um samning Sameinuðu Þjóðanna um réttindi barnsins.

Kærandi bendir á að stjórn Menntasjóðs telji sig ekki vera hluta af almannatryggingakerfinu þrátt fyrir að vera lögbundin almenn trygging fyrir því að fjöldi einstaklinga geti stundað nám. Kærandi eigi ekki rétt í neinu í öðru almannatryggingarkerfi, vegna þess að hann sé í lánshæfu námi, hvorki hjá Vinnumálastofnun né því sveitarfélagi sem hann býr í. Það verði því að teljast málefnalegt sjónarmið að Menntasjóður námsmanna sinni sínu hlutverki og veiti kæranda námslán.

Kærandi bendir einnig á að stjórn Menntasjóðs námsmanna hafi vísað í skýrar reglur sínar, sem leiddar séu af 36. gr. laga nr. 60/2020 um Menntasjóð námsmanna. Telur kærandi að það sem sé skýrt af 36. gr. laganna sé að það sé stjórn Menntasjóðs sem geri tillögur að úthlutunarreglum. Stjórn Menntasjóðs sé því í lófa lagt að gera tillögur sínar af meiri nærgætni/mannúð og líta til þess að öllum geti orðið á í lífinu og gert mistök. Að sú skýra stefna sem stjórn Menntasjóðs vísi til séekki ásættanleg og engin mál séu að öllu eins og því telji kærandi ósættanlegt að vísað sé til jafnræðisreglu er eigi að varða sömu stjórnsýslumeðferðar til handa öllum, sérstaklega í ljósi þess að um sé að ræða mjög íþyngjandi ákvarðanir.

Kærandi vísar til til 36. gr. laga nr. 60/2020 um Menntasjóð námsmanna og fyrri lagasetningar sem og lögskýringagagna. til stuðnings kröfu sinni.

Þá bendir kærandi á meðalhófsregluna, sbr. 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, þar sem segir að stjórnvald skuli aðeins taka íþyngjandi ákvörðun þegar lögmætu markmiði, sem stefnt er að verði ekki náð með öðru vægara móti. Skuli þess sérstaklega gætt að ekki sé farið strangar í sakirnar en nauðsyn beri til.

Að lokum bendi kærandi á að það sé áhugavert sjónarmið að handvömm starfsmanna menntasjóðs geti verið afsökunarástæða ef námsmaður sækir of seint um námslán, en þegar um sé að ræða handvömm námsmanns leiði það til þess að hann fái ekki námslán. Þetta sé að mati kæranda úrelt sjónarmið sem hafi of lengi verið notað, af því það sé þægilegt og einfalt, enda liggja fyrir margar afgreiðslur frá málskotsnefnd Menntasjóðs sem byggi á þessu sjónarmiði. Stjórn Menntasjóðs hafi því ekki þurft að leggjast í mikla vinnu við að skoða mál og rannsaka það samkvæmt 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Beri ákvörðun stjórnar Menntasjóðs námsmanna í máli kæranda þess merki að einungis sé horft til fyrri fordæma málskotsnefndar Menntasjóðs.

Sjónarmið Menntasjóðs

Í athugasemdum Menntasjóðs er vísað til þess að umsóknarfrestur námslána á haustönn skólaársins 2022 hafi runnið út 17. október 2022, þ.e. fyrsta virkan dag eftir 15. október 2022. Þennan frest megi finna í grein 1.3.2. í lánareglum sjóðsins, auk þess sem umsóknarfrestir séu jafnan vel auglýstir á vefsíðu sjóðsins. Til viðbótar beri að merkja að kæranda hafi verið sendur tölvupóstur þann 5. október 2022 á sama netfang og erindi hans til stjórnar sjóðsins hafi verið sendur frá þar sem sérstaklega hafi verið minnt á umsóknarfrestinn. Þrátt fyrir þetta hafi umsókn kæranda ekki borist fyrir frestinn heldur hafi fyrstu viðbrögð borist frá honum 1. nóvember 2022. Ástæður þessa hafi kærandi sagt vera mistök af sinni hálfu. Þeim mistökum geti Menntasjóður ekki borið ábyrgð á.

Stjórn Menntasjóðs kveður ekki vera efni til að víkja frá skýrum ákvæðum lánareglna um umsóknarfrest á grundvelli þeirra ástæðna er kærandi reki í kæru sinni. Við afgreiðslu mála er varði umsóknarfresti hafi málskotsnefnd enda markað skýra línu um að sjóðnum sé ekki heimilt að víkja frá slíkum fresti nema óviðráðanleg atvik hafi hamlað námsmanni að sækja um fyrir tilskilinn frest eða handvömm starfsmanna sjóðsins hafi orðið þess valdandi að viðkomandi hafi ekki sótt um innan frests. Vísar stjórn til fjölmargra úrskurða málskotsnefndar þar um.

Kærandi hafi hvergi í málatilbúnaði sínum vísað til slíkra ástæðna heldur liggi fyrir að hann hafi fyrir mistök ekki sótt um innan frests. Stjórn Menntasjóðs telji að fjölskylduaðstæður kæranda breyti engu um niðurstöðu í máli hans. Regla greinar 1.3.2 í reglum sjóðsins sé skýr og gefi ekki svigrúm til mats. Ekkert í greininni bendi til þess að Menntasjóður veiti lengri frest vegna fjölskylduaðstæðna umsækjanda eða vegna fjárhagsstöðu hans. Sjóðurinn hafi hvorki í lögum né lánareglum heimildir til að veita undanþágu frá fresti né lengja frest vegna aðstæðna umsækjenda. Þá sé það ekki í samræmi við jafnræðisreglur að mismuna umsækjendum eftir fjölskylduhögum.

Menntasjóður vísar til þess að almenn ákvæði barnasáttmála Sameinuðu Þjóðanna geti ekki breytt þessu. Skyldan hvíli fyrst og fremst á þeim sem séu að lögum skyldir til að framfleyta börnum, þ.e. á foreldrunum, en ekki á stofnun sem kunni að veita foreldrum lán, jafnvel þó sú stofnun sé skilgreind sem félagslegur jöfnunarsjóður.

Menntasjóður hafni því að með því að virða umsóknarfrest sé verið að svipta kæranda framfærslu líkt og haldið sé fram í kæru. Gefi slíkt til kynna að kærandi hafi fengið framfærslulán sem sjóðurinn hafi svipt hann. Enginn ágreiningur sé um að kærandi hafi ekki á neinu tímamarki tryggt sér rétt til framfærsluláns hjá sjóðnum á haustönn 2022. Málatilbúnaði kæranda um að það sé íþyngjandi stjórnvaldsákvörðun að virða lögbundna fresti sé alfarið hafnað.

Þá bendir Menntasjóður á að Menntasjóði sé ekki með lögum nr. 60/2020 falið það hlutverk að vera liður í almannatryggingakerfinu, heldur eingöngu veita námslán til þeirra er uppfylli skilyrði laga og lánareglna, þ.m.t. það skilyrði lánareglna að sækja um fyrir tilskilinn frest. Það hafi kærandi ekki gert og fari stjórn Menntasjóðs fram á að málskotsnefnd staðfesti ákvörðun stjórnar um að synja erindi kæranda.

Niðurstaða stjórnar Menntasjóðs sé í samræmi við lög um Menntasjóð og úthlutunareglur sjóðsins og í samræmi við ákvarðanir stjórnar sjóðsins og málskotsnefndar.

Í viðbótarathugasemdum Menntasjóðs kemur fram (1) að skýringarreglur laga hvort heldur markmiðsskýring eða skýring með vísan til þjóðaréttar komi einungis til skoðunar þegar lagaákvæði þarfnist yfirhöfuð skýringar. Umsóknarfrestur komi fram með skýrum hætti í lánareglum sjóðsins grein 1.3.2 og þarfnist ekki skýringar; annað hvort hafi umsókn borist fyrir eða eftir umsóknarfrest. (2) Menntasjóður telji málefnalegt að fylgja þeim umsóknarfresti sem fram komi í reglum sjóðsins sem lögum samkvæmt beri að fylgja. (3) Menntasjóður sé lánasjóður sem veiti lán til einstaklinga sem taki þá valkvæðu ákvörðun að fara í nám. Sjóðurinn tilheyri ekki almanntryggingakerfinu sem greiði almennt bætur til þeirra sem almennt hafi ekki val um sínar aðstæður. Sjóðurinn veiti lán til þeirra námsmanna sem sæki um og uppfylli almenn skilyrði lánareglna eins og gert sé ráð fyrir í lögum um sjóðunn. (4) Athugasemdir kæranda um meinta ósanngirni ættu að beinast að ráðherra sem setji reglurnar en hvorki að Menntasjóði eða málskotsnefnd sem hafi það hlutverk að fylgja reglunum. (5) Ákvæði 2. mgr. 2. gr. laga um Menntasjóð um að líta beri til fjölskylduaðstæðna námsmanns og búsetu snúist um ákvörðun á fjárhæð framfærsluláns en ekki umsóknarfresti. (6) Tilvísanir stjórnar Menntasjóðs um að ekki sé um skerðingu að ræða snúi að því að ekki geti verið um að ræða skerðingu á lán þegar kærandi hafi aldrei fengið lánsloforð á haustönn 2022.  (7) Menntasjóður hafi rannsakað mál kæranda nægjanlega, í samræmi við rannsóknarreglu stjórnsýsluréttar.

Niðurstaða

Ágreiningur í máli þessu lýtur að heimildum stjórnar menntasjóðs til að veita kæranda undanþágu frá auglýstum umsóknarfresti námsláns. Kærandi sótti ekki um námslán vegna haustannar 2022 innan auglýsts frests sem var 17. október 2022. Að sögn kæranda var um mistök að ræða og þegar hann áttaði sig á því að fresturinn var liðinn sendi hann erindi til stjórnar Menntasjóðs þar sem hann óskaði heimildar til að sækja um námslán eftir að fresturinn var runninn út. Stjórn Menntasjóðs synjaði erindi kæranda.

Kærandi hefur í kæru sinni vísað til þess að hann sé einstæður faðir og að með ákvörðun sinni hafi stjórn Menntasjóðs svipt hann og barn hans framfærslu vegna þeirrar yfirsjónar hans að sækja ekki um fyrr en tveimur vikum eftir auglýstan frest. Hefur kærandi vísað til meðalhófsreglu stjórnsýslulaga, fjölmargra ákvæða laga og alþjóðasamninga um réttindi barnsins því til stuðnings að vikið verði frá kröfum Menntasjóðs um umsóknarfrest. Þá byggir kærandi á því að Menntasjóður sé hluti af almannatryggingakerfinu.

Í 1. málslið 1. mgr. 11. gr. laga um Menntasjóðs segir:

Námsmaður skal sækja um námslán innan umsóknarfrests sem kveðið er á um í úthlutunareglum.

Samkvæmt 36. gr. laga um Menntasjóð setur ráðherra úthlutunarreglur og eru þær birtar í Stjórnartíðindum. Úthlutunarreglur skólaársins 2022 til 2022 voru birtar í Stjórnartíðindum 24. mars 2022, sbr. auglýsingu nr. 378/2022 um setningu úthlutunarreglna Menntasjóðs námsmanna fyrir skólaárið 2022-2023.

Samkvæmt grein 1.3.2 í úthlutunarreglum Menntasjóðs fyrir skólaárið 2022-2023 voru eftirfarandi frestir vegna umsókna um námslán:

Sækja skal sérstaklega um námslán fyrir hverja önn og hvert aðstoðarár. Umsóknarfrestir eru eftirfarandi:

Haust              2022                til og með        15. október 2022

Vetur og vor    2023                til og með        15. janúar 2023

Sumar             2023                til og með        15. júlí 2023

Umsóknarfrestur vegna haustannar 2022 var til og með 15. október en þar sem sá dagur var á frídegi framlengdist fresturinn til næsta virka dags, sbr. 2. mgr. 8. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Umsóknarfresturinn er jafnframt auglýstur á heimasíðu Menntasjóðs, auk þess sem Menntasjóður sendir námsmönnum sem hafa skráð sig hjá sjóðnum tölvupóst til að minna á umsóknarfrest. Samkvæmt upplýsingum Menntasjóðs var slíkur tölvupóstur sendur kæranda 5. október 2022. Þá hafa námsmenn sem njóta stuðnings Menntasjóðs sérstakt heimasvæði mittlan.is þar sem sótt er um og haldið er utan um upplýsingar vegna námslána þar sem námsmenn geta séð stöðu námslána sinna og umsókna.

Í athugasemdum í greinargerð með frumvarpi því sem varð að lögum um Menntasjóð námsmanna kemur fram að nafni sjóðsins verði breytt og hann verði rekinn sem félagslegur jöfnunarsjóður. Með hugtakinu félagslegur jöfnunarsjóður sé átt við „að hlutverk Menntasjóðsins verði að tryggja þeim sem falla undir lögin jöfn tækifæri til þess að stunda það nám sem er lánshæft samkvæmt lögunum, óháð efnahag eða stöðu að öðru leyti, og þar með jafna stöðu námsmanna.“ Með hinu nýja kerfi sé lögð sérstök áhersla á að styðja betur við ákveðna hópa námsmanna sem hafi reynst erfiðara en öðrum að sækja nám, þ.á m. einstæða foreldra og námsmenn með börn á framfæri. Þá eiga námsmenn þess kost að fá skólagjaldalán kjósi þeir að stunda nám sem er skipulagt meðfram vinnu. Nýmæli í lögunum eru sérstakir framfærslustyrkir vegna barna námsmanna sem veittir eru að uppfylltum tilteknum skilyrðum. Samkvæmt 2. mgr. 15. gr. laga um Menntasjóð skal upp upphæð styrksins nema einföldum barnalífeyri á mánuði eins og hann er ákveðinn í 6. mgr. 20. gr. laga um almannatryggingar, nr. 100/2007.

Þrátt fyrir framangreint sér þess hvergi stað í lögum um Menntasjóð eða frumvarpinu að Menntasjóði sé ætlað að vera hluti af almannatryggingakerfinu. Námlán og námsstyrkir eru valkvæður opinber stuðningur sem einstaklingar eiga kost á, kjósi þeir að stunda nám. Í samræmi við sjónarmið um fyrirsjáanleika og til að tryggja jafnræði er gert ráð fyrir í 11. gr. laga um Menntasjóð að umsóknarfrestur sé tilgreindur í úthlutunarreglum sjóðsins sem samkvæmt 36. gr. laganna skal birta fyrir 1. apríl ár hvert.

Í málum er varða umsóknarfresti hefur málskotsnefnd lagt til grundvallar að Menntasjóði beri að kanna hverju sinni hvort óviðráðanleg atvik hafi hamlað námsmanni að sækja um fyrir tilskilinn frest eða hvort handvömm starfsmanna Menntasjóðs hafi orðið þess valdandi að umsækjandi sótti ekki um innan tilskilins frests. Þessi framkvæmd hefur tíðkast hjá Menntasjóði og áður Lánasjóði íslenskra námsmanna um árabil um þá umsóknarfresti sem sjóðurinn hefur auglýst, en þeir hafa ávallt verið fortakslausir og sömu frestir fyrir alla hópa námsmanna.

Í áliti í máli nr. 557/1992 fjallaði umboðsmaður Alþingis um kvörtun námsmanns um að Lánasjóður íslenskra námsmanna hefði ekki tekið tillit til sérstakra ástæðna fyrir því að umsókn hans um námslán hefði borist seint. Umboðsmaður benti á að almennt yrði að ganga út frá því sem meginreglu að stjórnvöld hefðu ekki skyldu til að taka mál til efnismeðferðar sem borist hefðu eftir lögskipaðan frest. Hins vegar hefðu stjórnvöld oft heimild til þess að taka slík mál til efnismeðferðar, hefðu afsakanlegar ástæður leitt til þess að umsókn barst of seint. Samkvæmt bréfi lánasjóðsins hafði öllum umsóknum, þar sem ástæðum svipuðum þeim sem hlutaðeigandi námsmaður hafði borið við, verið hafnað. Aðeins höfðu verið teknar til greina tvær lánsumsóknir, en þær bárust of seint vegna atvika er lánasjóðurinn bar ábyrgð á. Þar sem ekki varð annað séð en að lögmæt sjónarmið hefðu legið til grundvallar synjun á lánsumsókninni og jafnræðis hefði verið gætt við veitingu undanþága frá umsóknarfrestinum, taldi umboðsmaður Alþingis að ekki væri ástæða til athugasemda af hans hálfu við umrædda ákvörðun lánasjóðsins.

Í tilefni af athugasemdum kæranda um að sjónarmið að baki undanþágu sem byggja á að um mistök sjóðsins hafi verið að ræða bendir málskotsnefnd á að það leiðir af almennum starfsskyldum stjórnvalda að bregðast við ef þau verða þess vör að mistök hafi verið gerð og leita leiða til að leiðrétta þau ef tilefni er til. Þetta getur t.a.m. átt við í tilviki Menntasjóðs hafi starfsmaður veitt rangar leiðbeiningar eða ef tæknileg mistök við rafræna meðferð hjá sjóðnum hafa leitt til þess að umsókn barst ekki í tæka tíð.

Þá er, eins og rakið er í fyrrgreindu áliti umboðsmanns, reglum um umsóknarfresti ætlað að gera sjóðnum kleift að áætla fjárþörf og hafa stjórn fjárreiðum sjóðsins. Í reglum Menntasjóðs, áður LÍN, hefur ekki verið gefið svigrúm til veitingu námsaðstoðar þegar námsmaður sækir um aðstoð eftir að umsóknarfrestur er liðinn. Þá hafa reglurnar ávallt gert ráð fyrir að sömu frestir gildi um alla námsmenn. Það er samkvæmt lögum um Menntasjóð alfarið á hendi ráðherra að fengnum tillögum stjórnar Menntasjóðs að ákveða hvort heimilt og rétt sé að setja reglur um umsóknarfresti er veiti aukið svigrúm eins og kærandi hefur lagt til. Slíkt er ekki á valdi stjórnar Menntasjóðs eða málskotsnefndar í einstökum málum.

Þegar stjórn Menntasjóðs, áður LÍN, hefur synjað um veitingu á undanþágu frá umsóknarfresti á grundvelli úthlutunarreglna sjóðsins hefur málskotsnefnd úrskurðað að lögmæt sjónarmið hafi legið að baki synjun á undanþágu frá umsóknarfrestum, sbr. ofangreind sjónarmið og úrskurðir í þeim málum sem kærandi hefur vísað til. Þau ákvæði laga og mannréttindasamninga sem kærandi hefur vísað til hafa ekki að geyma nein slík ótvíræð ákvæði um framfærslurétt að kærandi geti á þeim byggt og fengið vikið til hliðar þeim reglum sem ráðherra hefur sett á grundvelli 36. gr. laga um Menntasjóð. Þá gefa reglur sjóðsins um umsóknarfrest ekki svigrúm til slíkrar skýringar sem kærandi hefur haldið fram.

Að mati málskotsnefndar er ekkert komið fram í málinu sem bendir til þess að atvik sem ekki fékkst ráðið við eða mistök af hálfu starfsmanna Menntasjóðs hafi valdið því að kærandi sótti ekki um innan frests. Telja verður málefnalegar ástæður vera að baki synjunar Menntasjóðs á því að veita kæranda undanþágu frá umsóknarfresti en sjóðurinn hefur talið nauðsynlegt að hafa strangar reglur um slíkt þar sem að öðrum kosti sé erfiðleikum bundið að áætla fjárþörf sjóðsins hverju sinni. Þá er ekkert komið fram sem bendir til þess að lög um Menntasjóð, reglur sjóðsins, stjórnsýslulög eða önnur lög og reglur hafi verið brotnar í máli kæranda.

Í gögnum málsins kemur fram að kærandi hafi sótt um endurupptöku á máli sínu en starfsmaður Menntasjóðs hafi svarað honum um að stjórn sjóðsins myndi ekki taka beiðni hans til meðferðar þar sem engar nýja upplýsingar hefðu borist. Að þessu tilefni er rétt að ítreka að samkvæmt 1. mgr. 24. gr. stjórnsýslulaga á aðili rétt á að mál sé tekið til meðferðar á ný hafi ákvörðun í því m.a. byggst á ófullnægjandi eða röngum upplýsingum. Samkvæmt þessu skal stjórnvaldið sjálft meta hvort beiðni um endurupptöku hafi að geyma fullnægjandi upplýsingar er leitt geti til endurupptöku og taka formlega ákvörðun þar að lútandi. Gildir þetta einnig í þeim tilvikum þar sem aðili hefur óskað endurupptöku en ekki lagt fram nein gögn máli sínu til stuðnings. Samkvæmt þessu var meðferð sjóðsins á beiðni kæranda um endurupptöku ekki í samræmi við 24. gr. stjórnsýslulaga.

Fallist er á það með stjórn Menntasjóðs að ákvörðun sjóðsins frá 10. nóvember 2022 í máli kæranda hafi verið í samræmi við lög og reglur sem um sjóðinn gilda og er ákvörðunin því staðfest.

ÚRSKURÐARORÐ

Hinn kærða ákvörðun stjórnar Menntasjóðs frá 10. nóvember 2022 í máli kæranda er staðfest.